Kayseri Soğuğunda Başlayan Bir Soru: Osmanlı İmparatorluğu İran’ı Fethetti mi?
Kayseri’de akşamlar bazen insanın içine işliyor. Özellikle kış aylarında… Penceremin kenarında oturup çayımı içerken sokağın sessizliğini dinlemeyi seviyorum. O akşam da öyleydi. Sobanın hafif çıtırtısı vardı, annem mutfakta mercimek çorbası karıştırıyordu. Telefon elimdeydi ama hiçbir şeye bakmak istemiyordum. İnsan bazen kalabalığın içinde bile tarihe sığınmak istiyor.
O gece birden kendi kendime şu soruyu sordum: “Osmanlı İmparatorluğu İran’ı fethetti mi?”
Aslında basit bir tarih sorusu gibi duruyor. Ama bazı sorular insanın içine dokunuyor. Çünkü mesele sadece savaş değil. İnsanların gururu, inancı, kayıpları, yalnızlığı… Her şey tarihin içine gömülü duruyor.
Ben tarih okurken sadece devletleri düşünemiyorum. Hep insanları düşünüyorum. Savaşa giden gençleri, annelerini, saray koridorlarında yürüyen yorgun padişahları… Belki de bu yüzden tarih beni yoruyor ama aynı zamanda kendine çekiyor.
Dedemin Eski Kitapları ve Tozlu Sayfalar
Dedem yıllar önce vefat ettiğinde geriye küçük bir kitaplık bırakmıştı. Çocukken o kitaplara dokunmaya korkardım. Sayfaları sararmıştı, bazı ciltler parçalanıyordu. Ama büyüdükçe anladım; bazı insanlar öldükten sonra bile kitaplarının arasında yaşamaya devam ediyor.
O gece kalkıp kitaplıktan eski Osmanlı tarihini anlatan bir kitap aldım. Sayfaları çevirirken burnuma eski kâğıt kokusu geldi. İnsanı bir anda başka bir zamana götüren bir koku bu.
Okudukça öğrendim ki Osmanlı ile İran arasında uzun yıllar süren savaşlar olmuştu. Özellikle Safevî Devleti döneminde… Yavuz Sultan Selim’in doğuya yönelmesi, Çaldıran Savaşı, ardından gelen mücadeleler…
Ama tam anlamıyla “İran fethedildi” demek doğru değildi.
Osmanlı zaman zaman Tebriz gibi önemli şehirleri ele geçirmişti. Bağdat’ı kontrol etmişti. İran coğrafyasının bazı bölgelerinde hâkimiyet kurmuştu. Fakat İran tamamen Osmanlı toprağı olmadı.
Bunu okuyunca içimde garip bir his oluştu. Çünkü çocukken tarih bana hep “kazananlar ve kaybedenler” gibi anlatılmıştı. Ama gerçek öyle değilmiş. Bazen iki taraf da yoruluyor. Bazen iki taraf da kaybediyor.
Çaldıran’ı Düşününce İçim Daralıyor
Çaldıran Savaşı’nı okurken nedense hep boğazım düğümleniyor. Binlerce insanın birbirine saldırdığı bir ovayı düşünmek bile ağır geliyor bana.
Bir tarafta Osmanlı ordusu…
Diğer tarafta Safevîler…
Top sesleri, atların çığlığı, korku, bağırışlar…
Tarih kitapları savaşları birkaç satırla anlatıyor ama orada ölen insanların hayatları vardı. Belki savaşa gitmeden önce annesine sarılan bir genç vardı. Belki sevdiği kıza dönemeyen biri…
Ben bunları düşünmeden okuyamıyorum.
O gece odamın ışığını kapatıp yatağa uzandım ama zihnim susmadı. Kayseri’nin soğuk gecesi camdan içeri sızıyordu. Kendimi tuhaf şekilde hüzünlü hissettim.
Çünkü insan ne kadar güçlü olursa olsun, savaşın sonunda geriye hep eksik hikâyeler kalıyor.
Osmanlı ile İran Neden Sürekli Karşı Karşıya Geldi?
“Osmanlı İmparatorluğu İranı fethetti mi” konusunda doğru bilgiye ulaşmak isteyenler için kapsamlı bir içerik hazırladık.
Tarih aslında sadece toprak meselesi değilmiş. Bunu büyüdükçe anladım.
Osmanlı ile İran arasındaki mücadelelerin içinde mezhep farklılıkları, ticaret yolları, siyasi güç savaşı ve liderlerin kişisel hırsları vardı.
Yavuz Sultan Selim döneminde Safevî Devleti ciddi bir tehdit olarak görülüyordu. Özellikle Şah İsmail’in etkisi büyüktü. Anadolu’daki siyasi denge bile değişiyordu.
Çaldıran’dan sonra Osmanlı büyük bir üstünlük kurdu ama İran tamamen yıkılmadı.
Hatta yıllar boyunca tekrar toparlandı.
İşte bu noktada tarih bana insanı hatırlatıyor.
Bazen hayat bizi yere düşürüyor ama tamamen bitirmiyor.
İran da öyle olmuş sanki.
Defalarca savaşmış, geri çekilmiş, tekrar ayağa kalkmış.
Bunu düşününce kendime benzettim biraz.
Ben de son birkaç yılda çok kırıldım çünkü.
25 Yaşında Olup Kendini Yorgun Hissetmek
İnsan 25 yaşında bu kadar yorulur mu bilmiyorum.
Bazen sabah uyanınca içimde sebepsiz bir ağırlık oluyor. Gelecek kaygısı mı, yalnızlık mı, yoksa büyümek mi bilmiyorum.
Kayseri’de hayat sakin ama insanın zihni sakin olmuyor.
Arkadaşlarım evlilik konuşuyor. Kimisi başka şehirlere taşındı. Kimisi çoktan hayata karıştı. Ben hâlâ geceleri tarih okuyup düşüncelere dalıyorum.
Ama galiba herkesin savaşları farklı.
Osmanlı’nın İran’la yıllarca süren mücadelesini okuyunca bunu düşündüm.
Büyük imparatorluklar bile huzuru kolay bulamamış.
Demek ki insanın içindeki savaş daha zor bitiyor.
Tebriz’i Okurken Gözümün Önünde Bir Şehir Canlandı
Osmanlı ordusu Tebriz’e girdiğinde şehirde nasıl bir hava vardı acaba?
Bunu düşünmeden edemiyorum.
Bir sabah halk uyandığında sokakta yabancı askerler görmek nasıl bir histi?
Korku mu?
Sessizlik mi?
Yoksa teslim olmuş bir yorgunluk mu?
Tarih bazen çok acımasız anlatılıyor. Sadece “şehir fethedildi” deniyor. Ama o şehirde yaşayan insanların kalbi ne oldu, kimse anlatmıyor.
Belki de bu yüzden tarih kitapları bana hep eksik geliyor.
Ben ayrıntıları merak ediyorum.
Bir annenin ağlayışını…
Bir askerin korkusunu…
Bir hükümdarın yalnızlığını…
Bir Gece Erciyes’e Bakarken Hissettiğim Şey
Geçen ay arkadaşlarla Erciyes tarafına gitmiştik. Hava çok soğuktu. Dağın zirvesi bembeyazdı. Herkes kahkahalar atıyordu ama ben biraz uzaklaşıp sessizce manzarayı izledim.
Nedense tarihteki ordular geldi aklıma.
Aylarca yürüyen askerler…
Kar altında ilerleyen insanlar…
Evlerinden uzak kalan gençler…
O an içimde tarif edemediğim bir duygu oluştu.
Tarih bir ders değil aslında.
Tarih, insanların birbirine bıraktığı büyük bir yük.
Osmanlı’nın İran’ı tamamen fethedememesi bana garip şekilde anlamlı geliyor. Çünkü bazı coğrafyalar sadece kılıçla alınmıyor. İnsanların hafızası, kültürü ve direnci de var.
İran yüzyıllarca kendi kimliğini korudu.
Osmanlı ise büyük bir güç olmasına rağmen doğuda kesin bir hâkimiyet kuramadı.
Belki de tarih bize her şeyin sınırı olduğunu anlatıyor.
Şah İsmail’i Düşününce İçim Karışıyor
Şah İsmail’i okuyunca bazen kafam karışıyor. Çünkü tarihte hiçbir karakter tamamen kötü ya da tamamen iyi değil.
Bir taraf onu kahraman görüyor.
Diğer taraf tehdit olarak görüyor.
Ama sonuçta o da genç yaşta büyük bir yük taşımış bir insan.
Yavuz Sultan Selim için de aynı şeyi düşünüyorum.
Ne kadar güçlü görünürsen görün, insanın omzunda taşıdığı sorumluluk onu yalnızlaştırıyor.
Bunu hissedebiliyorum.
Bazen ben bile küçük hayatımın içinde yoruluyorum. Koca bir imparatorluğu yönetmenin ağırlığını düşünemiyorum bile.
Osmanlı İran’ı Tamamen Fethetseydi Ne Olurdu?
Bunu düşünmek bile ilginç geliyor bana.
Belki Ortadoğu’nun tarihi tamamen değişirdi.
Belki kültürler farklı şekillenirdi.
Belki bugün konuştuğumuz diller bile başka olurdu.
Ama olmadı.
Osmanlı büyük başarılar kazansa da İran hiçbir zaman tamamen Osmanlı toprağı haline gelmedi.
Kasr-ı Şirin Antlaşması’yla sınırlar büyük ölçüde netleşti. Ve ilginç olan şu ki, o sınırların önemli kısmı bugün bile etkisini sürdürüyor.
Tarihin bazı kararları yüzlerce yıl boyunca yaşamaya devam ediyor.
Bunu düşününce ürperiyorum.
Çünkü bazen bugün yaşadığımız hayatın temeli, yüzyıllar önce verilmiş kararlar oluyor.
Gece Günlüğüme Yazdığım Cümle
O gece günlüğüme şunu yazmışım:
“İnsanlar savaşları kazanabilir ama bazen birbirlerini anlayamazlar.”
Sabah okuyunca yine duygulandım.
Çünkü Osmanlı ile İran arasındaki mücadele sadece güç savaşı değildi. Aynı zamanda birbirine benzeyen iki büyük dünyanın çatışmasıydı.
İki tarafta da şiir vardı.
Sanat vardı.
İnanç vardı.
Gurur vardı.
Belki de en acısı buydu.
Birbirine benzeyen insanların birbirine düşman olması…
Umarız “Osmanlı İmparatorluğu İranı fethetti mi” ile ilgili aklınızdaki sorulara yanıt bulabildik. Atanurnakliyat ekibinden sevgilerle!
Tarihten Geriye Kalan Şey
Bugün biri bana “Osmanlı İmparatorluğu İran’ı fethetti mi?” diye sorsa kısa cevap verebilirim:
Hayır, Osmanlı İran’ı tamamen fethetmedi. Zaman zaman bazı bölgeleri ve şehirleri kontrol etti ama İran bütünüyle Osmanlı hâkimiyetine girmedi.
Ama mesele sadece bu değil.
Ben artık tarihe böyle bakamıyorum.
Çünkü her savaşın arkasında insanlar var.
Kaybedilen gençlikler var.
Yarım kalan hayatlar var.
Kayseri’de odamda oturup bunları düşünürken bazen geçmişin yükü bugüne taşıyor beni. Garip ama gerçek.
Belki fazla duygusalım.
Belki her şeyi fazla düşünüyorum.
Ama insan biraz da hissettikleri kadar yaşıyor galiba.
Ve tarihin en ağır tarafı şu:
Kazananlar bile bazen mutlu olmuyor.